ភ្នំពេញ៖ បណ្ឌិត គិន ភា ប្រធានវិទ្យាស្ថានទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ នៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាបានថ្លែងថា ជម្រើសទាំង៣ ដែលភាគីកម្ពុជាតាមរយៈឯកឧត្តម ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រាក់ សុខុន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ក្នុងនាមជាភ្នាក់ងារកម្ពុជា បានស្នើឡើងនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី១ របស់គណៈកម្មការផ្សះផ្សាក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ(UNCLOS) នាថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ គឺបង្ហាញពីសុឆន្ទៈ និងការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់របស់កម្ពុជាក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាដែនទឹករវាងកម្ពុជា និងថៃ ដោយផ្អែកលើយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិ យន្តការផ្សះផ្សា។ ហើយជម្រើសទី៣ ចុងក្រោយដែលភាគីបានស្នើ គឺសុំឱ្យគណៈកម្មការរៀបចំរបាយការណ៍ផ្តល់អនុសាសន៍ដល់ភាគីទាំងពីរ មានន័យថា កម្ពុជាតែងតែប្រាថ្នាចង់បានដំណោះស្រាយមួយដោយសន្តិវិធី ហើយមានសហគមន៍អន្តរជាតិជួយធ្វើសាក្សីជួយដឹងឮ។ ត្បិតដោយសារកន្លងមកភាគីថៃតែងតែក្រឡិចក្រឡុច តែងតែអនុវត្តផ្ទុយ ឬក៏ជួនកាលលុបចោលជាឯកតោភាគីនៅកិច្ចព្រមព្រៀង ឬក៏ MOU ជាមួយនឹងប្រទេសកម្ពុជា។ ដូច្នេះការស្នើឡើងរបស់កម្ពុជា ក៏ជាការស្នើឡើងដែលយើងរៀនសូត្រពីមេរៀនកន្លងមកនេះ ដែលភាគីថៃបានលុបចោលជាឯកតោភាគីនៅ MOU ឆ្នាំ២០០១ ដែលជា MOU មួយដែលជាមូលដ្ឋានច្បាប់ ជាមូលដ្ឋានគតិយុត្តិតែមួយគត់ដែលភាគីទាំងពីរមាន ហើយថៃបានលុបចោលជាឯកតោភាគី។ ដូច្នេះការធ្វើឲ្យមានភាគីទី៣ ឬក៏យន្តការផ្សះផ្សាដោយចាប់បង្ខំជាសាក្សីនេះ គឺដើម្បីធ្វើឲ្យថៃកុំចេះតែគេចវេសពីការទទួលខុសត្រូវ កុំចេះតែអនុវត្តផ្ទុយនៅអ្វីដែលខ្លួនបានចុះហត្ថលេខាកិច្ចព្រមព្រៀង ឬក៏ MOU ជាដើម។ បណ្ឌិត គិន ភា…

ក្រោយស្តាប់សេចក្តីថ្លែងការណ៍បើករបស់ភាគីកម្ពុជា និងថៃ នៅចំពោះមុខគណៈកម្មការផ្សះផ្សាក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ (UNCLOS) នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី១ របស់គណៈកម្មការផ្សះផ្សានៅព្រឹកថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា នេះ សាធារណជនគួរយល់ឱ្យច្បាស់ថា ការលើកឡើងការចោទប្រកាន់ច្រើន មិនមានន័យថា មានទឡ្ហីករណ៍ផ្លូវច្បាប់ខ្លាំងជាងនោះទេ។ ក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ខ្លួន ភាគីថៃបានលើកឡើងនូវបញ្ហាជាច្រើន ដែលមួយចំនួនពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះព្រំដែនគោក ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងបញ្ហានយោបាយផ្សេងៗ ដែលក្រៅប្រធានបទ។ ការលើកឡើងទាំងនេះអាចទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍សាធារណជន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាស្នូលនៃបញ្ហាដែលគណៈកម្មការផ្សះផ្សាត្រូវជួយភាគីទាំងពីរដោះស្រាយនោះទេ។ ដូច្នេះ សាធារណជនកម្ពុជាមិនចាំបាច់ព្រួយបារម្ភ ឬគិតថា កម្ពុជាត្រូវតែរត់តាមឆ្លើយតបរាល់ការចោទប្រកាន់ទាំងអស់នោះទេ។ បញ្ហាជាច្រើនត្រូវបានលើកឡើង និងឆ្លើយតបជាសាធារណៈរួចមកហើយ។ សហគមន៍អន្តរជាតិ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិ និងអ្នកសង្កេតការណ៍នានា ក៏មានលទ្ធភាពពិនិត្យមើលកំណត់ត្រា អង្គហេតុ ភស្តុតាង និងការវិវត្តជាក់ស្តែងនៅលើដីដោយខ្លួនឯង។ កម្ពុជាមិនចាំបាច់ប្រកួតប្រជែងលើការចោទប្រកាន់ទេ។ កម្ពុជាត្រូវប្រកួតប្រជែងលើទឡ្ហីករណ៍ ច្បាប់ អង្គហេតុ និងដំណោះស្រាយ។គណៈកម្មការផ្សះផ្សាមិនត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីសម្រេចថា ភាគីណាអាចធ្វើការចោទប្រកាន់ខ្លាំងជាង ឬច្រើនជាងភាគីណានោះទេ។ គោលបំណងនៃយន្តការនេះ គឺជួយភាគីទាំងពីរស្វែងរកដំណោះស្រាយប្រកបដោយសន្តិវិធី និងអាចអនុវត្តបានចំពោះភាពជាប់គាំងនៃបញ្ហាព្រំដែនសមុទ្រ។នៅត្រង់ចំណុចនេះ កម្ពុជាបានបង្ហាញជំហរដែលមានទិសដៅច្បាស់លាស់ និងផ្តោតលើដំណោះស្រាយ។ កម្ពុជាបានដាក់ផ្លូវដំណោះស្រាយជាក់ស្តែងលើតុ ដោយមានគោលបំណងសម្រេចឱ្យបាននូវដំណោះស្រាយមួយដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ប្រជាជននៃប្រទេសទាំងពីរ ហើយរួមចំណែកដល់សន្តិភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងវិបុលភាពរួមនៅក្នុងតំបន់។ ដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅនេះ៖​ទី១-កម្ពុជាមានបំណងចុះសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយប្រទេសថៃ ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីគណៈកម្មការ និងស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រតែមួយ…

មានចំណុចមួយនៅក្នុងការបកស្រាយរបស់ប្រធាន JIC ត្រូវបានសារព័ត៌មានថៃ Thaiger បានផ្សព្វផ្សាយនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញានេះ ដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងចំពោះការយល់ដឹងអំពីបទឈប់បាញ់ និងបញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ លោកបានសង្កត់ធ្ងន់ថា «កិច្ចព្រមព្រៀងបានបញ្ជាក់ថា ទីតាំងឈរជើងរបស់កងទ័ព មិនត្រូវមានឥទ្ធិពលលើការវាស់វែង ឬការកំណត់ខណ្ឌសីមាព្រំដែនអន្តរជាតិឡើយ ហើយការងារកំណត់ព្រំដែនត្រូវបន្តតាមរយៈយន្តការ JBC»។ កាន់តែសំខាន់ លោកបានពន្យល់ថា «បទឈប់បាញ់បញ្ចប់ការប្រយុទ្ធ ប៉ុន្តែមិនបង្កើតព្រំដែនថ្មីទេ ហើយខ្សែដែលកងទ័ពកំពុងឈរជើង មិនត្រូវចាត់ទុកជាខ្សែព្រំដែនថ្មីឡើយ»។ ដូច្នេះ បើទីតាំងកងទ័ពមិនអាចកំណត់ព្រំដែនបាន នោះគោលការណ៍ដូចគ្នាក៏ត្រូវអនុវត្តចំពោះស្ថានភាព និងសំណង់ផ្សេងៗដែលកើតចេញពីវត្តមានរបស់កងកម្លាំងនៅលើដីផងដែរ។ និយាយឱ្យសាមញ្ញ៖ កុងតឺន័រមិនមែនជាបង្គោលព្រំដែន។ លួសបន្លាមិនមែនជាផែនទី។ លេណដ្ឋានមិនមែនជាឯកសារកំណត់ខណ្ឌសីមា។ ផ្លូវយោធាមិនមែនជាសន្ធិសញ្ញាព្រំដែន។ ហើយវត្តមានកងទ័ពក៏មិនមែនជាឯកសារបញ្ជាក់អធិបតេយ្យភាពលើទឹកដីដែរ។ នេះជាផលវិបាកសមហេតុផលនៃគោលការណ៍ដែលថា «បទឈប់បាញ់បញ្ចប់ការប្រយុទ្ធ ប៉ុន្តែមិនបង្កើតព្រំដែនថ្មី»។ ហេតុនេះ ប្រសិនបើទីតាំងកងទ័ពនៅពេលបទឈប់បាញ់មិនប៉ះពាល់ដល់ការវាស់វែង និងកំណត់ខណ្ឌសីមាតាមយន្តការ JBC នោះសកម្មភាពឯកតោភាគីណាមួយដែលកើតចេញពីវត្តមានយោធា រួមមានការដាក់លួសបន្លា កុងតឺន័រ ការជីកប្រឡាយ ឬលេណដ្ឋាន ការធ្វើផ្លូវ ការសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការរារាំងប្រជាពលរដ្ឋមិនឱ្យវិលត្រឡប់ ក៏មិនអាចត្រូវយកមកធ្វើជាមូលដ្ឋានបង្កើតសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាព ឬបង្កើតខ្សែព្រំដែនថ្មីបានដែរ។» ចំណុចនេះមានសារៈសំខាន់ជាពិសេសចំពោះទីតាំងដែលយោធាថៃបានដាក់ កុងតឺន័រ លួសបន្លា ការជីកលេណដ្ឋាន ការធ្វើផ្លូវ ការដាក់ប៉ុស្តិ៍…

១,៥៩៩ គ្រាប់ ក្នុង៥០១ ទិសដៅបាញ់សំដៅមកលើប្រាសាទព្រះវិហារមួយ។ នេះមិនមែនជាតួលេខតូចតាចដែលបង្កឡើងដោយយោធាថៃប្រើលេសថា«វាយប្រហារលើគោលដៅយោធា» មកបិទបាំងនៃទង្វើបំផ្លាញបេតិកភណ្ឌពិភពលោកបានទេ។ វាជាទិន្នន័យដែលត្រូវបានបង្ហាញដោយអគ្គនាយកមជ្ឈមណ្ឌលសកម្មភាពកម្ចាត់មីនកម្ពុជា (CMAC) ស្តីពីគ្រាប់ដែលធ្លាក់ក្នុងតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងអំឡុងជម្លោះប្រដាប់អាវុធកម្ពុជា-ថៃ ឆ្នាំ២០២៥។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលធ្ងន់ធ្ងរជាងចំនួនគ្រាប់ គឺលំនាំនៃការបាញ់របស់យោធាងថៃ និងអ្វីដែលនៅសល់លើដីគឺសំណល់គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ គ្រាប់បែកចង្កោម និងប្រាង្គប្រាសាទពោរពេញដោយស្លាកស្នាមនៃគ្រាប់ផ្លោង និងគ្រាប់ផ្សេងៗទៀតរបស់ថៃ។របាយការណ៍បេសកកម្មប្រឹក្សាបេតិកភណ្ឌបានកត់សម្គាល់ថា ផែនទីផលប៉ះពាល់បង្ហាញថា «គ្មានតំបន់ណាមួយត្រូវបានរួចផុត» ហើយគ្រប់ផ្នែកនៃប្រាសាទ រួមទាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងបរិក្ខារទេសចរណ៍ បានរងផលប៉ះពាល់។ ការអះអាងមួយមិនអាចលុបរណ្តៅគ្រាប់ចេញពីដីបានទេ។ វាក៏មិនអាចលុបការខូចខាតចេញពីថ្មប្រាសាទបានដែរ។ នេះជាស្លាកស្នាមដ៏ឈឺចាប់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។CMAC ក៏បានរាយការណ៍ថា ក្រោយសង្គ្រាមឈ្លានពានពីរលើកក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ខ្លួនបានកំណត់អត្តសញ្ញាណរណ្តៅគ្រាប់ប្រមាណ ១៦,០០០ កន្លែង ក្នុងតំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ទូលំទូលាយ ហើយក្នុងរយៈពេល៦ខែ បានបោសសម្អាតយុទ្ធភណ្ឌប្រមាណ ១០,០០០ គ្រាប់។ CMAC ក៏បានលើកឡើងពីការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម ១៥៥ មម ក្នុងទំហំធំ ដែលបង្កហានិភ័យពីគ្រាប់បែកតូចៗមិនទាន់ផ្ទុះរាប់លានគ្រាប់។ នៅព្រះវិហារ ផលវិបាកមិនបានបញ្ចប់នៅពេលការបាញ់ត្រូវបានឈប់នោះទេ។ UXO នៅតែធ្វើឱ្យតំបន់មិនមានសុវត្ថិភាព រារាំងការចូលទៅពិនិត្យសំណង់ និងរារាំងការងារអភិរក្សបន្ទាន់។ នេះមានន័យថា គ្រាប់ដែលយោធាថៃបានបាញ់កាលពីឆ្នាំ២០២៥មកលើប្រាសាទព្រះវោហារ នៅតែបន្តបង្កហានិភ័យដល់មនុស្ស និងបេតិកភណ្ឌនៅថ្ងៃនេះ។ ១,៥៩៩ គ្រាប់ និង…

«អ្នកដែលបំផ្លាញទីសក្ការៈនេះ នឹងទៅនរក រីឯអ្នកដែលខិតខំថែរក្សាទីសក្ការៈនេះ នឹងឡើងទៅស្ថានសួគ៌»។ នេះជាខ្លឹមសារសម្រួលតាមន័យនៃការព្រមានក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរបុរាណ K.381 ដែលត្រូវបានសិក្សា និងចងក្រងដោយបណ្ឌិត George Cœdès ក្នុង Inscriptions du Cambodge, Tome VI។ រាប់រយឆ្នាំបានកន្លងផុតទៅ ប៉ុន្តែពាក្យព្រមានរបស់បុព្វបុរសហាក់នៅតែឮចេញពីថ្មប្រាសាទខ្មែរ។ សម្រាប់បុព្វបុរសខ្មែរ ប្រាសាទមិនមែនជាគំនរថ្មទេ។ វាជាទីសក្ការៈ ជាទីតម្កល់ជំនឿ ជាស្នាដៃនៃអរិយធម៌ និងជាមរតកសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។ ហេតុនេះ អ្នកដែលខិតខំថែរក្សាទីសក្ការៈត្រូវបានប្រសិទ្ធពរឱ្យទៅ «ស្ថានសួគ៌» រីឯអ្នកដែលបំផ្លាញត្រូវបានព្រមានថានឹងទៅ «នរក»។ បណ្តាសាបុរាណនេះកាន់តែមានអត្ថន័យនៅសម័យយើង។ រាប់រយឆ្នាំក្រោយ ប្រាសាទខ្មែរដែលបុព្វបុរសបានសាងសង់ដោយជំនឿ បញ្ញា និងសិល្បៈ បែរជាត្រូវរងការបាញ់ប្រហារ និងបំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់យោធាថៃក្នុងសម័យទំនើប។ ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ក៏បានរងការខូចខាតក្នុងសកម្មភាពឈ្លានពានប្រដាប់អាវុធរបស់យោធាថៃមកលើទឹកដីកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ២០២៥។ បេសកកម្មប្រឹក្សារួម World Heritage Centre-ICOMOS បានចុះពិនិត្យប្រាសាទព្រះវិហារនៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ហើយរបាយការណ៍បេសកកម្មត្រូវបានដាក់ផ្សាយជាឯកសារផ្លូវការរបស់ UNESCO។ ការបាញ់កម្ទេចប្រាសាទ មិនមែនគ្រាន់តែបាញ់កម្ទេចថ្មទេ។ វាជាការធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជំនឿ អរិយធម៌ និងមរតកដែលមនុស្សរាប់ជំនាន់បានថែរក្សាអស់រាប់សតវត្ស។ថ្មថ្មីអាចយកមកជំនួសបាន។ សំណង់ដែលបែកបាក់អាចជួសជុលបាន។…

ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក បានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីការវាយប្រហាររបស់យោធាថៃនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ កន្លងទៅអំឡុងពេលឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា។របាយការណ៍របស់បេសកកម្មប្រឹក្សារួម UNESCO World Heritage Centre–ICOMOS បានកត់ត្រាទិន្នន័យរបស់អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារថា ការវាយប្រហារក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បានបង្កការខូចខាត ១៤២ ទីតាំង លើប្រាសាទ ហើយការវាយប្រហារក្នុងខែធ្នូ បានបង្កការខូចខាតបន្ថែម ៤២០ ទីតាំង។ នោះមានន័យថា ក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់យោធាថៃទាំងពីរលើក ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានកត់ត្រាការខូចខាតសរុប ៥៦២ ទីតាំង។ របាយការណ៍ UNESCO–ICOMOS ក៏បានវាយតម្លៃថា ទំហំនៃការខូចខាតពីជម្លោះថ្មីនេះ មិនអាចប្រៀបធៀបបានជាមួយការខូចខាតពីជម្លោះមុនៗ ហើយបានប៉ះពាល់ដល់ភាពពេញលេញ ភាពដើម និងតម្លៃសកលលេចធ្លោរបស់ប្រាសាទព្រះវិហារ។ ភស្តុតាងនេះត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមដោយការស្ទង់បច្ចេកទេសរបស់ CMAC។ CMAC បានរកឃើញ រណ្តៅគ្រាប់សរុប ៥០១ កន្លែង ដែលបង្កឡើងដោយគ្រាប់បែកទម្លាក់ពីអាកាស កាំភ្លើងធំ និងដ្រូន។ ក្នុងនោះ ៧៨ រណ្តៅ ត្រូវបានកត់ត្រាពីការប៉ះទង្គិចខែកក្កដា និង ៤២៣ រណ្តៅ ពីការប៉ះទង្គិចខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។នៅទីតាំងនោះ CMAC ក៏បានកត់ត្រាភស្តុតាងនៃ គ្រាប់បែក MK-82…

សេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាស្តីពីដំណើរការផ្សះផ្សាជាកាតព្វកិច្ចក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ (UNCLOS) បញ្ជាក់សារដ៏សំខាន់មួយ «នៅពេលមានវិវាទ កម្ពុជាជ្រើសរើសច្បាប់ ជ្រើសរើសការចរចា និងជ្រើសរើសសន្តិភាព»។ ការនាំបញ្ហាទៅក្នុងក្របខណ្ឌ UNCLOS មិនមែនជាការបង្កើតជម្លោះថ្មីទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាការប្រើប្រាស់យន្តការដែលច្បាប់អន្តរជាតិបានបង្កើតឡើងសម្រាប់រដ្ឋភាគី ដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយនៅពេលការចរចាធម្មតាជួបភាពជាប់គាំង។ ការប្រើយន្តការផ្លូវច្បាប់មិនមែនជាការប្រឈមមុខទេ វាជាជម្រើសជំនួសការប្រឈមមុខ។ចំណុចនេះកាន់តែមានន័យ ព្រោះកម្ពុជាបានបញ្ជាក់ថា ខ្លួនចូលរួមក្នុងដំណើរការនេះដោយស្មារតីស្ថាបនា សុច្ឆន្ទៈ និងការគោរពច្បាប់អន្តរជាតិ។ នេះបង្ហាញថា កម្ពុជាមិនស្វែងរកការបង្កើនភាពតានតឹងទេ ប៉ុន្តែស្វែងរកដំណោះស្រាយដែលមានមូលដ្ឋានលើច្បាប់ អាចព្យាករបាន និងអាចទទួលយកបានដោយសន្តិវិធី។ដូច្នេះ សំណួរសំខាន់មិនមែនថា «ហេតុអ្វីកម្ពុជាប្រើ UNCLOS?» នោះទេ។ សំណួរគឺ៖ ប្រសិនបើមានយន្តការសន្តិវិធីមួយដែលភាគីទាំងពីរបានទទួលយកតាមរយៈការចូលជាភាគីនៃអនុសញ្ញា ហេតុអ្វីមិនប្រើវាដើម្បីស្វែងរកដំណោះស្រាយ?ច្បាប់អន្តរជាតិមានតម្លៃនៅពេលរដ្ឋគោរពវា ទាំងនៅពេលដែលវាងាយស្រួល និងនៅពេលដែលវាទាមទារឱ្យភាគីអង្គុយចរចាលើបញ្ហាលំបាក។ គោលការណ៍មិនអាចត្រូវបានទទួលយកនៅពេលមានប្រយោជន៍ ហើយបដិសេធនៅពេលមិនស្របនឹងជំហររបស់ខ្លួនបានទេ។កម្ពុជាបានបង្ហាញផ្លូវរបស់ខ្លួនច្បាស់៖ មិនប្រើកម្លាំងដើម្បីបញ្ចប់វិវាទ មិនបង្កើតស្ថានភាពជាក់ស្តែងដោយឯកតោភាគី ប៉ុន្តែប្រើការទូត ការចរចា និងច្បាប់អន្តរជាតិ។ការជ្រើសរើស UNCLOS គឺជាការជ្រើសរើសសន្តិភាព។ ការជ្រើសរើសការផ្សះផ្សា គឺជាការជ្រើសរើសការចរចាជំនួសការប្រឈមមុខ។ ហើយការជ្រើសរើសច្បាប់ជំនួសកម្លាំង គឺជាគោលការណ៍ដែលរដ្ឋទាំងអស់គួរតែអាចគាំទ្របាន។ កម្ពុជាមិនស្វែងរកជ័យជម្នះតាមរយៈកម្លាំងទេ។ កម្ពុជាស្វែងរកដំណោះស្រាយតាមរយៈច្បាប់។ UNCLOS មិនមែនជាឧបករណ៍សម្រាប់បង្កើនជម្លោះទេ ប៉ុន្តែជាយន្តការដើម្បីកុំឱ្យវិវាទក្លាយជាជម្លោះបាន។ ជម្លោះដែលនាំដល់សង្គ្រាមបំផ្លិចបំផ្លាញ៕អត្ថបទ៖ ឯកឧត្តម នេត្រ…

ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ាន និងអ្នកសារព័ត៌មានទៅកាន់តំបន់អូរស្មាច់ ដែលយោធាថៃលួចធ្វើនៅលើអធិបតេយ្យនិងបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជា កាលពីថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ និងត្រូវបានតវ៉ាជំទាស់យ៉ាងខ្លាំងក្លាពីសំណាក់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាតាមរយៈកំណត់ទូតទៅភាគីថៃកាលពីថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា បានបង្កើតសំណួរចាកដោតបំផុតមួយ៖ តើអ្វីដែលពួកគេបានឃើញ គឺជាការពិតពេញលេញ ឬជារូបភាពដែលត្រូវបានជ្រើសរើស និងរៀបចំដោយភាគីថៃដែលកំពុងគ្រប់គ្រងទីតាំងនោះដោយខុសច្បាប់? សំណួរនេះកាន់តែមានទម្ងន់ នៅពេលលោកវរសេនីយ៍ឯក Roderick T. Garcia នៃក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ានប្រចាំប្រទេសថៃ បញ្ជាក់ក្រោយដំណើរទស្សនកិច្ចថា អ្វីដែលលោកបានឃើញខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់ពីព័ត៌មានដែលលោកបានទទួលមុនពេលទៅដល់ ហើយលោកមិនទាន់អាចទាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានពីភស្តុតាង ឬការរៀបរាប់របស់ភាគីណាមួយបាននៅឡើយទេ។ ព័ត៌មានទាំងនោះត្រូវការការវាយតម្លៃ និងផ្ទៀងផ្ទាត់បន្ថែម។ នេះមានន័យច្បាស់ថា៖ អ្វីដែលថៃបង្ហាញ មិនទាន់មានន័យថា AOT ទទួលស្គាល់ថាជាការពិតនោះទេ។ បញ្ហាធំបំផុតគឺ ទីតាំងនោះស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយខុសច្បាប់របស់កងកម្លាំងយោធាថៃ។ ដូច្នេះ ត្រូវសួរថា៖ អ្នកណាគ្រប់គ្រងទីតាំងមុន AOT និងអ្នកសារព័ត៌មានទៅដល់? អ្នកណាជ្រើសរើសអ្វីដែលត្រូវបង្ហាញ? អ្នកណាគ្រប់គ្រងការចូលចេញ? ហើយនរណាអាចធានាថា អ្វីដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅថ្ងៃនោះ គឺជាស្ថានភាពដើម មិនមែនជាសេណារីយូដែលត្រូវបានរៀបចំជាមុន? នៅពេលភាគីមួយគ្រប់គ្រងទាំង ទីតាំង ការចូលដំណើរការ អ្វីដែលត្រូវបង្ហាញ និងការបកស្រាយអំពីអ្វីដែលបានបង្ហាញ នោះការបង្ហាញបែបនេះមិនអាចចាត់ទុកជាការផ្ទៀងផ្ទាត់ឯករាជ្យបានទេ។ ដូច្នេះ ការប្រើប្រាស់រូបភាពអគារ ស្ថានីយប៉ូលិសក្លែងក្លាយ មន្ទីរពេទ្យ ឬសម្ភារៈផ្សេងៗ ដើម្បីបង្កើតនិទានកថា…

ជំនួយមនុស្សធម៌អាចសម្រាលការឈឺចាប់ ប៉ុន្តែមិនអាចជំនួសផ្ទះ សាលារៀន និងសិទ្ធិរបស់កុមារក្នុងការវិលត្រឡប់ទៅរកជីវិតធម្មតាបានវិញឡើយ។ រូបភាពកុមារជនភៀសសឹកកម្ពុជាទទួលអាហារពេលព្រឹក និងបន្តការសិក្សាក្នុងលក្ខខណ្ឌបណ្តោះអាសន្ន នៅខេត្តព្រះវិហារ គួរនាំឱ្យយើងសួរសំណួរលើសពីរឿងអាហារមួយពេល៖ «ហេតុអ្វីបានជាកុមារទាំងនេះនៅតែជាជនភៀសសឹក? ហេតុអ្វីពួកគេមិនទាន់អាចត្រឡប់ទៅផ្ទះ ភូមិ និងសាលារៀនរបស់ពួកគេវិញ? ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ ហង់ជួន ណារ៉ុន ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា និងលោកស្រី ឃ្យុងណាន់ ផាក នាយិកាប្រចាំប្រទេសនៃកម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក (WFP) ទៅកាន់តំបន់ជនភៀសសឹកក្នុងខេត្តព្រះវិហារ បានបង្ហាញជាក់ស្តែងថា ផលវិបាកមនុស្សធម៌នៃជម្លោះព្រំដែនមិនទាន់បញ្ចប់នៅឡើយទេ។ WFP កំពុងជួយផ្តល់អាហារពេលព្រឹក ដើម្បីឱ្យកុមារមានអាហារូបត្ថម្ភ អាចបន្តការសិក្សា និងរក្សាភាពធម្មតាមួយផ្នែកក្នុងជីវិតដែលត្រូវបានរំខាន។ ក្នុងនាមពលរដ្ឋកម្ពុជា សូមកោតសរសើរ WFP និងថ្លែងអំណរគុណចំពោះប្រជាជនជប៉ុន និងដៃគូទាំងអស់ដែលកំពុងជួយកុមារ និងគ្រួសារដែលរងផលប៉ះពាល់។ ប៉ុន្តែ ជំនួយមនុស្សធម៌គឺជាការសម្រាលផលវិបាក មិនមែនជាដំណោះស្រាយចំពោះមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យពួកគេនៅតែមិនអាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះបាននោះទេ។កុមារ ៦,០៦៦ នាក់ គឺមិនមែនគ្រាន់តែជាតួលេខទេ ក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាដែលនៅមិនទាន់អាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ មាន កុមារចំនួន ៦,០៦៦ នាក់។ នៅពីក្រោយតួលេខនេះ គឺជាកុមារដែលបាត់បង់ជីវិតប្រចាំថ្ងៃធម្មតា៖ ផ្ទះរបស់ពួកគេ សាលារៀនរបស់ពួកគេ មិត្តភក្តិ…

បទឈប់បាញ់មានន័យថា៖ គ្មានការរុលទៅមុខ គ្មានការបង្កើតស្ថានភាពថ្មីលើដី និងគ្មានការបង្កើតព្រំដែនថ្មី។ មានសំណួរសាមញ្ញមួយដែលត្រូវចោទសួរចំពោះស្ថានភាពព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃបច្ចុប្បន្ន «តើបទឈប់បាញ់អាចប្រែក្លាយទឹកដីដែលត្រូវបានចូលកាន់កាប់ដោយខុសច្បាប់ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំង ទៅជាទឹកដីស្របច្បាប់របស់អ្នកកាន់កាប់នោះបានឬទេ? ចម្លើយគឺវាមិនអាចទៅរួចឡើយ។ នេះមិនមែនគ្រាន់តែជាគោលជំហររបស់កម្ពុជាទេ ដែលមិនទទួលស្គាល់ខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនដែលកែប្រែដោយប្រើប្រាស់កម្លាំង ប៉ុន្តែវាស្របតាមគោលការណ៍មូលដ្ឋាននៃច្បាប់អន្តរជាតិ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត គឺស្របតាមខ្លឹមសារនៃ សេចក្តីប្រកាសរួមថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ដែលកម្ពុជា និងថៃ បានចុះហត្ថលេខារួមគ្នា។ ចាប់ពីម៉ោង ១២:០០ ថ្ងៃត្រង់ ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ បទឈប់បាញ់បានចូលជាធរមាន។ ចាប់ពីពេលនោះទៅ ត្រូវមានគោលការណ៍ច្បាស់លាស់៖ គ្មានការរុលទៅមុខ, គ្មានការផ្លាស់ទីកងទ័ពបន្ថែម, គ្មានការពង្រឹងការកាន់កាប់ហួសពីភាគីរបស់ខ្លួន។ គ្មានការរារាំងប្រជាពលរដ្ឋពីការវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះ, ហើយសំខាន់បំផុត គឺគ្មានការបង្កើតព្រំដែនថ្មី។ ប៉ុន្តែយោធាថៃមិនបានគោរពនូវរាល់ចំណុចនៃសេចក្តីប្រកាសរួមនេះទេ។ ១.ថៃមិនអាចជ្រើសយកតែកថាខណ្ឌដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនបានទេអំណះអំណាងមួយរបស់ថៃ គឺសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមតម្រូវឱ្យភាគីទាំងពីរ រក្សាទីតាំងកងទ័ពបច្ចុប្បន្ន ដោយមិនមានការផ្លាស់ទីបន្ថែម។ ដោយផ្អែកលើចំណុចនេះ ថៃអះអាងថា ការរក្សាទីតាំងកងទ័ពរបស់ខ្លួន គឺជាការអនុវត្តបទឈប់បាញ់ មិនមែនជាការកាន់កាប់ទឹកដីឡើយ។ ប៉ុន្តែការបកស្រាយបែបនេះមានមិនត្រឹមត្រូវឡើយ៖ កថាខណ្ឌទី២ មិនអាចអានដាច់ដោយឡែកពីកថាខណ្ឌទី៣ ទី៤ និងទី៦ បាននោះទេ។ ការបង្កកទីតាំងកងទ័ព គឺជាវិធានការយោធាបណ្តោះអាសន្ន ដើម្បីបញ្ឈប់ការប្រយុទ្ធ។ វាមិនមែនជាការទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពលើទីតាំងដែលកងទ័ពកំពុងឈរជើងនោះទេ។ ប៉ុន្តែក្រោយបទឈប់បាញ់…