បញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ មិនអាចដោះស្រាយដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា ការដាក់ទូកុងតឺន័រ រាយលួសបន្លាបិទផ្លូវ បិទភូមិប្រជាពលរដ្ឋ ការជីកលេណដ្ឋានយោធា សាងសង់ផ្លូវ ដាក់ទង់ជាតិ កម្ទេចសំណង់ និងផ្ទះសម្បែងរបស់ជនភៀសសឹក ឬបង្កើតស្ថានភាពថ្មី (fait accompli) នៅលើដីដោយឯកតោភាគីបានឡើយ។ សកម្មភាពទាំងនេះមិនអាចគូសខ្សែព្រំដែនថ្មី មិនអាចផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពពីរដ្ឋមួយទៅរដ្ឋមួយ និងមិនអាចបម្លែងការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំងឱ្យទៅជាសិទ្ធិស្របច្បាប់លើទឹកដីបានទេ។ កាន់តែបង្កើត fait accompli មិនមែនកាន់តែបង្កើតអធិបតេយ្យភាពទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ កាន់តែបន្សល់ភស្តុតាង កាន់តែបង្កើនបន្ទុកនៃការពន្យល់ និងកាន់តែធ្វើឱ្យថៃបង់តម្លៃលើកេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងភាពជឿទុកចិត្តរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ដល់ពេលដែលយោធាថៃត្រូវបញ្ឈប់ការប្រើកម្លាំងដើម្បីបង្កើត «អង្គហេតុនៅលើដី» ហើយវិលមករក «អង្គច្បាប់» ដែលប្រទេសទាំងពីរបានទទួលស្គាល់។ កម្ពុជា និងថៃមិនមែនគ្មានមូលដ្ឋានច្បាប់ និងយន្តការសម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាព្រំដែននោះទេ។ មានអនុសញ្ញាបារាំង–សៀម ឆ្នាំ១៩០៤ សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៧ ផែនទី និងឯកសារពាក់ព័ន្ធ ព្រមទាំងអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នាឆ្នាំ២០០០ និងគណៈកម្មការចម្រុះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (JBC) សម្រាប់ការវាស់វែង និងខណ្ឌសីមាព្រំដែនគោក។ ដូច្នេះ សំណួរដែលភាគីថៃត្រូវឆ្លើយគឺ៖ បើមានសន្ធិសញ្ញា ផែនទី MOU និង JBC រួចហើយ ហេតុអ្វីត្រូវប្រើកម្លាំងយោធាជំនួសយន្តការច្បាប់ និងអ្នកជំនាញព្រំដែន?…

ភស្តុតាងនៅលើដីមិនអាចលាក់បាំងបានឡើយ។ ទូកុងតឺន័រ របាំង លួសបន្លា និងសកម្មភាពផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជាក់ស្តែងនៅតាមព្រំដែន ព្រមទាំងប្រជាពលរដ្ឋស៊ីវិលកម្ពុជាប្រមាណ២០ ០០០នាក់ ក្នុងចំណោមជនភៀសសឹកសរុប ៦៥០ ០០០នាក់ ដែលនៅតែមិនទាន់អាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន គឺជាអង្គហេតុដែលអាចមើលឃើញ កត់ត្រា និងផ្ទៀងផ្ទាត់បាន។សំខាន់ជាងនេះទៅទៀត អង្គហេតុនៃការរំលោភឈ្លានពានទាំងនេះ លែងស្ថិតនៅក្រោមក្រសែភ្នែករបស់ប្រជាជនកម្ពុជាតែម្នាក់ឯងទៀតហើយ។ អាស៊ាន តំណាងការទូតបរទេស អង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហគមន៍អន្តរជាតិកំពុងតាមដានមើលយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់បំផុតលើសកម្មភាពនៃការរំលោភបំពានរបស់យោធាថៃទាំងក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមឈ្លានពាន និងក្រោយបទឈប់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ានប្រចាំកម្ពុជា (AOT-KH) ដឹកនាំដោយប្រធានបេសកកម្មពីសាធារណរដ្ឋហ្វីលីពីន បន្តពីប្រទេសម៉ាឡេស៊ី បានចុះដល់ទីតាំង សង្កេតការណ៍ ផ្ទៀងផ្ទាត់ និងរាយការណ៍អំពីស្ថានភាពតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ នៅតំបន់ច្រកបឹងត្រកួន ឃុំគោករមៀត ស្រុកថ្មពួក AOT-KH បានពិនិត្យ ១៤ទីតាំង ដែលមានទូកុងតឺន័រ ៤៤ទូ ខណៈប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៧,៨៧៣នាក់ ស្មើនឹង ១,៨៦៩គ្រួសារ ក្នុងនោះមានកុមារ ១,៨៤៧នាក់ មិនទាន់អាចវិលត្រឡប់ទៅលំនៅឋានរបស់ខ្លួនបាន។ នៅភូមិជោគជ័យ និងភូមិព្រៃចាន់ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍បានពិនិត្យ ១០ទីតាំង ដែលមានទូកុងតឺន័រសរុប ៧២ទូ។ នៅពីក្រោយទូកុងតឺន័រទាំងនេះ គឺប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៥,៣៨៦នាក់…

ការឈ្លានពានមិនចាំបាច់ទាល់តែមានការផ្ទុះអាវុធ ឮស្នូរកាំភ្លើងរាល់ថ្ងៃនោះទេ សូម្បីតែនៅពេលកម្លាំងយោធាប្រើទូកុងតឺន័រ របាំង លួសបន្លា ការដាក់ទង់ជាតិ ឬសំណង់ផ្សេងៗ ដើម្បីរក្សាការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើដី និងរារាំងប្រជាពលរដ្ឋមិនឱ្យត្រឡប់ទៅលំនៅឋានរបស់ខ្លួន គឺជាសកម្មភាពឈ្លាពាន និងបានក្លាយជាការប៉ុនប៉ងបង្កើត fait accompli ពោលគឺបង្កើតស្ថានភាពថ្មីនៅលើដី ហើយអូសបន្លាយពេលវេលាឱ្យស្ថានភាពនោះមើលទៅដូចជារឿងធម្មតា។ ប៉ុន្តែ ការកាន់កាប់ជាក់ស្តែងនេះមិនមានតម្លៃផ្លូវច្បាប់ ស្មើនឹងអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់ឡើយ។ ទូកុងតឺន័រមិនអាចគូសខ្សែព្រំដែនថ្មីបាន។ លួសបន្លាមិនអាចកែប្រែផែនទីបាន ហើយវត្តមានកម្លាំងយោធាមិនអាចបម្លែងការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំងទៅជាសិទ្ធិស្របច្បាប់លើទឹកដីបានឡើយ។ កម្ពុជាបានបញ្ជាក់គោលជំហរយ៉ាងច្បាស់លាស់បំផុតគឺមិនទទួលស្គាល់នូវខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនដែលកែប្រែដោយប្រើកម្លាំងឡើយ។ ស្ថានភាពនៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យ បានធ្វើឱ្យបញ្ហានេះកាន់តែជាក់ស្តែង ខណៈ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍អាស៊ាន (ASEAN Observer Team-AOT) បានចុះទៅសង្កេត ផ្ទៀងផ្ទាត់ និងរាយការណ៍អំពីស្ថានភាពនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ព្រមទាំងពិនិត្យទីតាំងដែលមានការដាក់ពង្រាយទូកុងតឺន័ររបស់យោធាថៃ។ នៅតំបន់ភូមិជោគជ័យ ឃុំអូរបីជាន់ ស្រុកអូរជ្រៅ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍បានចុះពិនិត្យ ៥ទីតាំង ដែលមានទូកុងតឺន័រសរុប ៦២ទូ។ ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ៣,៩៥១នាក់ ស្មើនឹង១,០៤៥គ្រួសារ ក្នុងនោះមានកុមារ១,១៥៥នាក់ មិនទាន់អាចវិលត្រឡប់ទៅលំនៅឋានរបស់ពួកគេបាន។ នៅតំបន់ភូមិព្រៃចាន់ AOT បានចុះពិនិត្យ ៥ទីតាំង ផ្សេងទៀត ដែលមានទូកុងតឺន័រ ១០ទូ ខណៈប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាចំនួន ១,៤៣៥នាក់ ស្មើនឹង៤០៤គ្រួសារ…

បញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជាថៃ មិនមែនជារឿងតែបង្គោលព្រំដែន ខ្សែបន្ទាត់លើផែនទី ឬអធិបតេយ្យភាពទឹកដីតែប៉ុណ្ណោះទេ។ នៅពីក្រោយជម្លោះព្រំដែនដ៏រ៉ាំរ៉ៃ ដែលកម្ពុជាចាត់ទុកថា ត្រូវបានធ្វើឱ្យកាន់តែស្មុគស្មាញដោយការប្រើប្រាស់ផែនទីដែលគូសដោយឯកតោភាគី និងការអះអាងទឹកដីដែលមិនស្របនឹងមូលដ្ឋានច្បាប់ និងឯកសារព្រំដែនដែលបន្សល់ទុពីសម័យអាណានិគម និងដែលកម្ពុជាទទួលស្គាល់, មានជីវិតមនុស្ស ផ្ទះសម្បែង ដីស្រែ សាលារៀន វត្តអារាម មណ្ឌលសុខភាព និងសហគមន៍ទាំងមូល ដែលបានរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីអំពើឈ្លានពានប្រដាប់អាវុធរបស់យោធាថៃក្នុងឆ្នាំ២០២៥។ សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋដែលត្រូវបង្ខំចិត្តចាកចេញពីផ្ទះ សំណួរដ៏សាមញ្ញ ប៉ុន្តែមានទម្ងន់បំផុត គឺ៖ តើពួកគេអាចត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួនវិញនៅពេលណា?សំណួរនេះក៏នាំយើងទៅរកសំណួរមួយទៀតដែលមិនគួរត្រូវបានមើលរំលង៖ តើអ្នកណាត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះស្ថានភាពដែលធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាត្រូវចាកចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេ? សកម្មភាពឈ្លានពានរបស់យោធាថៃតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងខេត្តព្រះវិហារ ឧត្តរមានជ័យ បន្ទាយមានជ័យ និងពោធិ៍សាត់ ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ មិនបានបន្សល់ទុកតែការខូចខាតផ្នែកយោធានោះទេ។ ជនស៊ីវិលកម្ពុជាបានស្លាប់ និងរងរបួស ផ្ទះសម្បែង សាលារៀន វត្តអារាម និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលត្រូវបានខូចខាត ហើយនៅកម្រិតកំពូលនៃវិបត្តិ ប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណ ៦៥០ ០០០នាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅ ដើម្បីគេចចេញពីការប្រយុទ្ធ ការបាញ់ផ្លោង និងការវាយប្រហារតាមអាកាស។កងកម្លាំងថៃថាបានប្រើកម្លាំងយោធាចូលមកលើទឹកដីកម្ពុជា និងធ្វើប្រតិបត្តិការដែលបង្កផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ជនស៊ីវិល និងទ្រព្យសម្បត្តិស៊ីវិល។ អង្គហេតុទាំងនេះ មិនគួរត្រូវបានបំភ្លេចដោយសារតែមានបទឈប់បាញ់ឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាត្រូវការការកត់ត្រា ការផ្ទៀងផ្ទាត់ និងការវាយតម្លៃយ៉ាងម៉ត់ចត់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីកំណត់ការទទួលខុសត្រូវចំពោះការរំលោភបំពានដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយភស្តុតាង។ ការវាយប្រហារដោយមិនរើសមុខត្រូវបានហាមឃាត់ក្រោមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ ដូច្នេះ…

សង្គ្រាមបង្ខំឱ្យមនុស្សរត់ចេញពីផ្ទះ។ បទឈប់បាញ់គួរតែបើកផ្លូវឱ្យពួកគេត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់នៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ការឈឺចាប់មិនបានបញ្ចប់នៅពេលសំឡេងកាំភ្លើងបានស្ងប់ស្ងាត់នោះទេ។ ពួកគេបានរត់គេចពីគ្រាប់ផ្លោងរបស់យោធាថៃ និងការប្រយុទ្ធ ដោយទុកផ្ទះ ដីស្រែ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងជីវិតដែលបានកសាងរាប់សិបឆ្នាំនៅពីក្រោយ។ ពួកគេរត់ដោយមានក្តីសង្ឃឹមសាមញ្ញមួយថា៖ «នៅពេលសង្គ្រាមឈប់ ពួកគេនឹងត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ»។ប៉ុន្តែតើពួកគេត្រូវត្រឡប់ទៅទីណា បើផ្ទះដែលពួកគេចង់ត្រឡប់ទៅរកត្រូវបានយោធាថៃឈ្លានពាន និងបំផ្លិចបំផ្លាញក្រោយបទឈប់បាញ់ចូលជាធរមាន?នេះជាសំណួរដ៏ជ្រៅមួយដែលកើតចេញពីការរាយការណ៍អំពីស្ថានភាពនៅភូមិជោគជ័យ ព្រៃចាន់ និងតំបន់បឹងត្រកួន ក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ការរាយការណ៍ដោយយោងលើរូបភាពផ្កាយរណបបានលើកឡើងពីការរុះរើ និងការបោសសម្អាតផ្ទះ និងសំណង់នៅក្នុងរយៈពេលក្រោយបទឈប់បាញ់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។ សញម្បីតែយោធាថៃក៏បានបង្ហោះរូបភាពនៃការកម្ទេចផ្អះសម្បែង និងលួចយកនូវទ្រព្យសម្បត្តិប្រជាពលរដ្ឋផងដែរ។ចំណុចសំខាន់មិនមែនគ្រាន់តែថា «ផ្ទះត្រូវបានបំផ្លាញ» នោះទេ។ ពេលវេលាដែលការបំផ្លាញកើតឡើងមានសារៈសំខាន់ដូចគ្នា។ បើការបំផ្លាញកើតឡើងក្រោយបទឈប់បាញ់ នោះមានសំណួរមូលដ្ឋានមួយដែលត្រូវការចម្លើយ៖ «នៅពេលការប្រយុទ្ធបានបញ្ចប់ តើអ្វីជាភាពចាំបាច់ផ្នែកយោធាដែលអាចយកមកពន្យល់ការបំផ្លាញផ្ទះ និងទ្រព្យសម្បត្តិស៊ីវិល?» បទឈប់បាញ់មិនត្រឹមតែទាមទារឱ្យឈប់បាញ់ទេសេចក្តីប្រកាសរួមនៃកិច្ចប្រជុំវិសាមញ្ញគណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ (GBC) ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ មិនបានកំណត់ត្រឹមតែឱ្យភាគីទាំងពីរបញ្ឈប់ការបាញ់ប្រហារនោះទេ។ ចំណុចទី៤ បានដាក់ការប្តេជ្ញាចិត្តច្បាស់លាស់ពាក់ព័ន្ធនឹងប្រជាពលរដ្ឋដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយជម្លោះ ដោយតម្រូវឱ្យភាគីទាំងពីរ សម្របសម្រួលការវិលត្រឡប់របស់ប្រជាពលរដ្ឋស៊ីវិលទៅកាន់លំនៅឋានរបស់ខ្លួនដោយសុវត្ថិភាព ដោយស្ម័គ្រចិត្ត ដោយគ្មានការរារាំង និងប្រកបដោយសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ។នេះមិនមែនជាឃ្លានយោបាយសម្រាប់ដាក់ក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍ទេឱ្យតែពីរោះនោះឡើយ។ វាជាការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ភាគីកម្ពុជានិងថៃ ដែលមានគោលបំណងបម្លែង «បទឈប់បាញ់» ទៅជា «ការវិលត្រឡប់ទៅរកជីវិតធម្មតា» របស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ដូច្នេះ សំណួរគឺសាមញ្ញ៖ តើប្រជាពលរដ្ឋអាចវិលត្រឡប់ដោយសុវត្ថិភាពបានយ៉ាងដូចម្តេច…

នៅក្នុងច្បាប់អន្តរជាតិ មានភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង «ការគ្រប់គ្រងទឹកដីជាក់ស្តែង» និង «អធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់»។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាចចូលទៅកាន់ទីតាំងមួយ ដាក់បន្លាលួស កុងតឺន័រ ជីកលេណដ្ឋាន សាងសង់ផ្លូវ ឬរារាំងប្រជាពលរដ្ឋមិនឱ្យត្រឡប់ទៅដី និងលំនៅឋានរបស់ខ្លួនបាន ប៉ុន្តែសកម្មភាពទាំងនេះមិនអាចបម្លែងការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំងទៅជាប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិលើទឹកដី ឬអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់បានឡើយ។ គោលការណ៍នេះមានសារៈសំខាន់ជាពិសេសចំពោះការវិភាគសកម្មភាពឈ្លានពានរបស់យោធាថៃមកលើទឹកដីកម្ពុជា និងការប៉ុនប៉ងបង្កើតស្ថានភាពជាក់ស្តែងថ្មីនៅតាមតំបន់ព្រំដែន។ ប្រសិនបើវត្តមានយោធាថៃនៅទីតាំងណាមួយត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយភស្តុតាងថាស្ថិតក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ការគ្រប់គ្រងទីតាំងនោះដោយកម្លាំង មិនអាចបង្កើតសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឱ្យថៃបានឡើយ។ការប្រើកម្លាំងអាចផ្លាស់ប្តូរអ្នកដែលកំពុងឈរជើងលើដី ប៉ុន្តែមិនអាចផ្លាស់ប្តូរអ្នកដែលមានសិទ្ធិស្របច្បាប់លើដីនោះបានទេ។ ច្បាប់អន្តរជាតិបដិសេធការទទួលបានទឹកដីដោយកម្លាំងមាត្រា ២(៤) នៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ កំណត់ថា រដ្ឋទាំងឡាយត្រូវជៀសវាងការគំរាមកំហែង ឬការប្រើកម្លាំងប្រឆាំងនឹងបូរណភាពទឹកដី ឬឯករាជ្យនយោបាយរបស់រដ្ឋដទៃ។ គោលការណ៍នេះត្រូវបានពង្រឹងដោយសេចក្តីប្រកាសរបស់មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ 2625 (XXV) ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបញ្ជាក់ថា «ទឹកដីដែលទទួលបានតាមរយៈការគំរាមកំហែង ឬការប្រើកម្លាំង មិនត្រូវទទួលស្គាល់ថាជាការទទួលបានទឹកដីស្របច្បាប់ឡើយ»។ដូច្នេះ ការដែលកងទ័ពអាចគ្រប់គ្រងទីតាំងមួយដោយកម្លាំង គ្រាន់តែបង្ហាញពី ការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែង មិនមែនជាភស្តុតាងនៃប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់ឡើយ។ កងទ័ពអាចបង្កើតការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំង ប៉ុន្តែកងទ័ពមិនអាចបង្កើតប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិលើទឹកដីបានទេ។ ព្រំដែនមិនអាចគូសឡើងវិញដោយបន្លាលួស និងកុងតឺន័រប្រសិនបើមានការខ្វែងគំនិតគ្នាអំពីទីតាំងព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ដំណោះស្រាយត្រូវស្ថិតនៅក្នុងច្បាប់ អនុសញ្ញា សន្ធិសញ្ញា ផែនទី ឯកសារកំណត់ព្រំដែន យន្តការដែលភាគីបានព្រមព្រៀង និងមធ្យោបាយដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធី។ ដំណោះស្រាយមិនអាចជាការប្រើកម្លាំងដើម្បីបង្កើត faits accomplis នៅលើដីជាមុន ហើយបន្ទាប់មកយកស្ថានភាពដែលខ្លួនបានបង្កើតឡើងដោយកម្លាំងនោះទៅធ្វើជាមូលដ្ឋានទាមទារសិទ្ធិបានឡើយ។ការដាក់បន្លាលួស…

ប្រាសាទព្រះវិហារ បានឈរជាសាក្សីនៃអរិយធម៌ខ្មែរអស់រយៈពេលជិតមួយសហស្សវត្សរ៍ និងត្រូវបានពិភពលោកទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដែលមានតម្លៃលេចធ្លោជាសកល។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាពីសំណាក់យោធាថៃនៅឆ្នាំ២០២៥ សំណង់ដែលបានឆ្លងកាត់ពេលវេលារាប់សតវត្សរ៍មួយនេះ មិនអាចគេចផុតពីគ្រាប់ផ្លោង និងផលវិបាកនៃប្រតិបត្តិការយោធាបានឡើយ។ ការខូចខាតនៅប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនគ្រាន់តែជាការអះអាងរបស់កម្ពុជានោះទេ។ របាយការណ៍របស់អង្គភាពជំនាញបានកត់ត្រាអំពីភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការខូចខាត៖ ធាតុស្ថាបត្យកម្មត្រូវបានបំផ្លាញ ឬផ្លាស់ទីយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយការបាញ់ផ្ទាល់ ចម្លាក់លម្អ និងសិលាចារឹកត្រូវបានខូចខាត ឬបាត់បង់ ហើយឥទ្ធិពលនៃការផ្ទុះបានប៉ះពាល់ទាំងលើតួប្រាសាទ និងជ្រោះថ្មជុំវិញ ដែលបង្កការគំរាមកំហែងដល់បូរណភាព ភាពពិតប្រាកដ និងតម្លៃលេចធ្លោជាសកលរបស់សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយនេះ។នេះជាការពិតដែលមិនអាចលុបបំបាត់ដោយវោហាសាស្ត្រណាមួយបានទេ។ នៅពេលថ្មប្រាសាទបាក់បែក ចម្លាក់ត្រូវខូចខាត សិលាចារឹកបាត់បង់ និងសំណល់គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌនៅតែត្រូវបានរកឃើញក្នុងតំបន់បេតិកភណ្ឌ ភស្តុតាងនៅលើដីនិយាយខ្លាំងជាងការអះអាងណាមួយ។ តួលេខដែលប្រាប់រឿងរ៉ាវនៃការខូចខាតទំហំនៃការខូចខាត និងផលវិបាកនៃជម្លោះត្រូវបានបង្ហាញកាន់តែច្បាស់តាមរយៈប្រតិបត្តិការសង្គ្រោះបន្ទាន់ដែលកម្ពុជាបានអនុវត្តដោយមានកិច្ចសហការជាមួយដៃគូអន្តរជាតិ។ផ្ទៃដីប្រមាណ ៤០ ហិកតា ក្នុងតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ និងតំបន់ជុំវិញ ត្រូវបានបោសសម្អាតសំណល់ជាតិផ្ទុះពីសង្គ្រាម។ ក្នុងប្រតិបត្តិការនោះ គេបានរកឃើញ និងបោសសម្អាត គ្រាប់បែកចង្កោមចំនួន ៩៧ គ្រាប់ គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨៤ គ្រាប់ និងបំណែកគ្រាប់កាំភ្លើងធំចំនួន ១៧ ៩៣៧ បំណែក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ តួប្រាសាទទាំងមូលត្រូវបានចងក្រងឯកសារអំពីស្ថានភាពរបស់វា។ ការពង្រឹងស្ថិរភាពរចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានអនុវត្តនៅ ២០ ទីតាំងសំខាន់ៗ ហើយថ្ម និងបំណែកស្ថាបត្យកម្មមានចម្លាក់ ជាង ៦០…

យោធាថៃបានអះអាងជាផ្លូវការថា៖ «សាលារៀន ស្ថាប័នអប់រំ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល មិនដែលត្រូវបានកំណត់ជាគោលដៅក្រោមកាលៈទេសៈណាមួយឡើយ ក្នុងអំឡុងប្រតិបត្តិការសន្តិសុខរបស់ខ្លួន»។ ប៉ុន្តែសេចក្តីអះអាងមិនអាចផ្លាស់ប្តូរការពិតដែលបានកើតឡើងនៅលើដីបានទេ។ សាលារៀនដែលរងការខូចខាត អគារសិក្សាដែលរងការវាយប្រហារ កុមារដែលត្រូវរត់ចេញពីផ្ទះ និងសិស្សរាប់សែននាក់ដែលត្រូវផ្អាកការសិក្សា គឺជាការពិតដែលត្រូវឆ្លើយតបដោយភស្តុតាង មិនមែនដោយការបដិសេធតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍នោះឡើយ។ក្នុងការឈ្លានពានរបស់យោធាថៃទាំងពីរលើកក្នុងឆ្នាំ២០២៥ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជានៅតាមតំបន់ព្រំដែនបានទទួលរងផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ផលវិបាកមិនមែនមានត្រឹមការខូចខាតអគារសិក្សាទេ ប៉ុន្តែបានរំខានដល់សិទ្ធិទទួលបានការអប់រំ សុវត្ថិភាព និងជីវភាពរស់នៅរបស់កុមាររាប់សែននាក់។ ពីសាលារៀនទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ ក្នុងការឈ្លានពានលើកទី១ ដែលយោធាថៃបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារមកលើកងទ័ពកម្ពុជានៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ សាលារៀនប្រមាណ ៦០០ ត្រូវបិទទ្វារ សិស្សប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់ ត្រូវផ្អាកការសិក្សា និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ៦,០០០ នាក់ រងផលប៉ះពាល់។ តួលេខទាំងនេះមានន័យថា ក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានថ្ងៃ កុមាររាប់សែននាក់ដែលគួរតែអង្គុយក្នុងថ្នាក់រៀន ត្រូវចាកចេញពីសាលា ដោយសារតែទីកន្លែងដែលគួរតែជាកន្លែងមានសុវត្ថិភាពសម្រាប់កុមារ បានស្ថិតក្រោមហានិភ័យនៃការប្រយុទ្ធ។ ជាក់ស្តែង នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ មានគ្រាប់ចំនួន ៤ គ្រាប់ ធ្លាក់ចូលក្នុងបរិវេណសាលាបឋមសិក្សាមនោរម្យទី១ និងទី២ ក្នុងស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ។នេះជាការពិតមួយដែលសួរត្រឡប់ទៅការអះអាងរបស់យោធាថៃដោយផ្ទាល់ថា៖ បើសាលារៀន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល «មិនដែល» ត្រូវបានប៉ះពាល់ដោយប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន…

អំពីដំណើរការនីតិវិធីទម្រាំនឹងមានការប្រកាសពីការតែងតាំងប្រធានគណៈកម្មការផ្សះផ្សាក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ (UNCLOS) ដែលត្រូវឆ្លងកាត់ដំណាក់កាល និងការសម្រេចចិត្តយ៉ាងច្រើន ខ្ញុំសូមចែករំលែកនូវព័ត៌មាន កាល្បប្រវត្តិ និងព្រឹត្តិការណ៍ រួមនឹងហេតុផលមួយចំនួនដូចខាងក្រោម៖ការការពារអធិបតេយ្យ បូរណភាពទឹកដី និងសិទ្ធិស្របច្បាប់របស់ប្រជាជាតិមួយ មិនចាំបាច់ត្រូវតែធ្វើឡើងតាមរយៈការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធានោះទេ។ សម្រាប់ប្រទេសមួយដែលគោរពច្បាប់អន្តរជាតិ ការប្រើប្រាស់យន្តការសន្តិវិធី និងនីតិវិធីដែលច្បាប់អន្តរជាតិបានផ្តល់ឱ្យ គឺជាមធ្យោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលមួយក្នុងការការពារផលប្រយោជន៍ជាតិរបស់ខ្លួន។ ការសម្រេចរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដឹកនាំដោយ សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក្នុងការចាប់ផ្តើម នីតិវិធីផ្សះផ្សាដោយបង្ខំ (Compulsory Conciliation) ក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីនីតិសមុទ្រ ឆ្នាំ១៩៨២ (UNCLOS) ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាការទាមទារដែនសមុទ្រត្រួតគ្នាជាមួយប្រទេសថៃ គឺជាការបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់នូវគោលនយោបាយប្រកាន់ខ្ជាប់សន្តិភាព ច្បាប់អន្តរជាតិ និងការការពារអធិបតេយ្យនិងផលប្រយោជន៍ជាតិដោយមធ្យោបាយច្បាប់។១. ២៥ឆ្នាំនៃក្របខណ្ឌចរចាទ្វេភាគីអស់រយៈពេលជាងពីរទសវត្សរ៍មកនេះ កម្ពុជា និងថៃមានក្របខណ្ឌដែលភាគីទាំងពីរបានឯកភាពគ្នា សម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាការទាមទារលើដែនសមុទ្រត្រួតគ្នានៅឈូងសមុទ្រថៃ គឺ អនុស្សរណៈនៃការយោគយល់ឆ្នាំ២០០១ (MOU-2001) ដែលជាយន្តការដោះស្រាយបញ្ហាតែមួយគត់ដែលប្រទេសទាំងពីរមាន។MOU-2001 មិនបានកំណត់ព្រំដែនសមុទ្ររួចជាស្រេចនោះទេ ប៉ុន្តែវាបានបង្កើតក្របខណ្ឌទ្វេភាគីសម្រាប់ប្រទេសទាំងពីរបន្តចរចាគ្នាដោយសន្តិវិធី ទាំងលើបញ្ហាកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រ និងការស្វែងរកលទ្ធភាពអភិវឌ្ឍធនធានក្នុងតំបន់ទាមទារត្រួតគ្នា។ អស់រយៈពេលប្រមាណ ២៥ឆ្នាំ ក្របខណ្ឌនេះបានដើរតួនាទីជាយន្តការទ្វេភាគីដ៏សំខាន់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងវិវាទ ដោយទប់ស្កាត់មិនឱ្យការខ្វែងគំនិតផ្នែកព្រំដែនសមុទ្រវិវត្តទៅជាការប្រឈមមុខគ្នា។ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ រដ្ឋាភិបាលថៃបានសម្រេចបញ្ចប់ MOU-2001 ជាឯកតោភាគី ទោះបីជាមានការស្នើម្តងហើយម្តងទៀតពីភាគីកម្ពុជាលើការរក្សាយន្តការទ្វេភាគីនេះ។…

យោធាថៃបានអះអាងជាបន្តបន្ទាប់ថា ប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួនប្រឆាំងកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើឡើងស្របតាមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ និងផ្តោតតែលើគោលដៅយោធាប៉ុណ្ណោះ ដោយគោរពគោលការណ៍ភាពចាំបាច់ និងសមាមាត្រ។ ប៉ុន្តែការអះអាងមួយមិនអាចក្លាយជាការពិតដោយសារតែវាត្រូវបាននិយាយម្តងហើយម្តងទៀតនោះទេ។ វាត្រូវតែផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយនឹងអង្គហេតុ ភស្តុតាង ប្រភេទអាវុធដែលបានប្រើ ទីតាំងដែលត្រូវបានវាយប្រហារ និងផលប៉ះពាល់ជាក់ស្តែងទៅលើជនស៊ីវិល។ នៅពេលយើងពិនិត្យមើលផលវិបាកនៅលើទឹកដីកម្ពុជា សំណួរសំខាន់មួយត្រូវបានចោទឡើង៖ ប្រសិនបើគោលដៅទាំងអស់សុទ្ធតែជាគោលដៅយោធា តើហេតុអ្វីបានជាជនស៊ីវិល ផ្ទះសម្បែង ភូមិឋាន ទីតាំងសាសនា ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិល និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃអាវុធធុនធ្ងន់?១. អង្គហេតុនៅលើដីមិនអាចត្រូវបានលុបចោលដោយសេចក្តីថ្លែងការណ៍ក្នុងការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា ២ លើក គឺនៅខែកក្កដា និងនៅខែធ្នូ​ ឆ្នាំ២០២៥ កងកម្លាំងយោធាថៃបានប្រើយន្តហោះចម្បាំង F-16 ការវាយប្រហារតាមអាកាស កាំភ្លើងធំ និងគ្រាប់រ៉ុក្កែត។ អង្គការ Human Rights Watch បានកត់ត្រាថា ការប្រយុទ្ធបានបណ្តាលឱ្យជនស៊ីវិលស្លាប់និងរបួស ហើយបានផ្ទៀងផ្ទាត់តាមទីតាំងភូមិសាស្ត្រនូវរូបភាពដែលបង្ហាញពីការខូចខាតលើអគារ និងវត្តព្រះពុទ្ធសាសនានៅឃុំគោកមន ខេត្តឧត្តរមានជ័យ។ ក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់កម្ពុជាដាក់ជូនក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ កម្ពុជាបានរាយការណ៍ថា គ្រាប់បែកពីយន្តហោះ F-16 បានធ្លាក់ក្នុងបរិវេណវត្តតាមាន់សែនជ័យនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បណ្តាលឱ្យមានអ្នកបួសម្នាក់ស្លាប់ ហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែកក្កដា ក៏មានការវាយប្រហារតាមអាកាសជាបន្តបន្ទាប់ រួមទាំងនៅតំបន់ប្រាសាទតាក្របី។ដូច្នេះ ការវាយតម្លៃលើលក្ខណៈនៃការវាយប្រហារមិនអាចផ្អែកតែលើអ្វីដែលភាគីវាយប្រហារប្រកាសថាជា «គោលដៅយោធា»…